新浪博客

[转载]《高昌馆杂字》

2012-06-02 15:53阅读:
原文作者:秋辞流云

[转载]《高昌馆杂字》
华夷译语·高昌馆杂字》是明代编篡的一部汉文、回鹘(古维吾尔)文对照的分类词汇集,由汉义、回鹘语汉文音译、回鹘文对照构成,是最早的汉-回鹘语词典。有四种版本,三种藏北京图书馆,一种藏中央民族大学图书馆。
《高昌馆杂字》编篡的年代大概是在明永乐五年(1407),即东疆一代的回鹘人人尚未信仰伊斯兰教时期,所以词汇中基本没有阿拉伯、波斯语词汇,较好地反映了前伊斯兰时期突厥-回鹘语的原貌。
《高昌馆杂字》词语共分十七门类,含1000多条词。
下表中汉文、音译都是原文,回鹘语系用ULY转写,“现代维吾尔语”一栏系本人所加。
天文门 asman qismi
汉语
音译
回鹘语
现代维吾尔语

腾克力
tengri
Tengriasman


tin
Yeltiniq


kün
kün


ay
ay

允秃思
yultus
yulduz

脉尺
Meqit



yel
Shamal

卜力
bulet
bulut

苦儿起列的
körkiredi
güldurmama

傲察恨的
ot chagëldi
chaqmaq

呀木儿
yaghmur
yamghur

哈儿
qar
qar

木思
muz
muz

满都儿
möndür
möldür

起劳
qëraw
qiro

守得林
shiküderin
shebnem

马南
manan
tuman

羽喇
yulaq
Hesen-hüsen

土敦
tutun
tütün

秃吞的
tutuledë
tutuldi
日蚀
坤秃吞的
kün tutuldë
kün tutuledi
月蚀
哀秃吞的
ay tutuldë
ay tutuldi
阴了
卜力板的
bulët boldë
hawa tutuldi
晴了
阿嗔的板的
acheldë boldë
hawa ëchildi
燥了
苦儿哈板的
qughaq boldë
qurghaq boldi
湿了
湾板的
öl boldë
yöl boldi
天晓
汤阿的
tang attë
tang süzüldi
天黑
卜儿孤板的
bürküt boldi
qarangghu boldi
天亮
汤阿儿得
tang erte
tang atti
天暗
哈朗呼板的
Qarangghu boldë
Qarangghu
日出
坤尺的
kün chëqtë
kün chiqti
日落
坤把的
kün battë
kün patti
刮风
烟得伯喇的
yel tebretti
Shamal chiqti
落雨
呀木儿呀的
yamghur yaghdë
yamghur yaghdi
细风
额信板的
esin boldë
meyin shamal
狂风
卜儿罕
börghan(borghan)
boran
青空
渴哈力
kök qaleq
kök asman
光明
呀禄呀淑
yaruq yashuq
yoruq
明星
喘板
cholpan
cholpan
众星
忒林允秃思
talëm yultuz
yultuzlar
攒昂
兀格儿
öker
öker
紫微星
俺吞哈足
altun qazuq
altun qozuq





地理门 Yer qismi
汉语
音译
回鹘语
现代维吾尔语

叶儿
yir
yer

秃伯喇
topraq
tupraq


tagh
tagh


suw
su


qum
qum

莫连
mören
derya


köl
köl

塔雷
taluy
dëngiz

兀库斯
ögüz
östeng

苦都
quduq
quduq


yol
yol

卜拉
bulaq
bulaq

把力
balëq
sheher

兀鲁思
ulus
dölet

霭因
ayël
yëza

审得安
shildegen
kenit

塔失
tash
tash

歪忙
oymang
Oyman azgal orek

阿的思
adez
igiz

卜的
bödi
Töwen pes

以喇
yëraq
yiraq

呀恨
yaqën
yëqin

秃土蛮
Toq tömel
Chang-tozang

塔班
Daban(达坂)
Dawantagh choqisi

训麻
kölmek
köl


sin
qebre
园圃
把卜儿禄
Baq burluq
bagh

把撒儿
bazar
bazar
郡县
霭麻
aymaq
nahiye
藩篱
阿必
abeq
chitlaq
田地
塔力叶儿
Tarëq yir
Terilghu yer
野地
呀即叶儿
Yazi yir
Boz yer
高地
可期
kötki
döng
边地
起的叶儿
Qëdëq yir
Yaqa yer
城垣

Tam(现指墙)
sepil
流水
阿哈儿苏
Aghar suw
Aqar su
冰消
木思夕思的
Muz sezde
Muz iridi
关口
塔佞阿黑思
Taghnëng aghëz
Tagh ëghizi









时令门 Waqit qismi
汉语
音译
回鹘语
现代维吾尔语

呀思
yaz
Etiyaz bahar


yay
yaz

曲思
küz
küz

乞失
qesh
qish


yél
yil


öt
waqit

坤都思
kündüz
kündüz

克扯
keche
kéche

以良板的
Yélang boldé
Sörün salqin

以夕板的
Isiq boldé
issiq

阿儿的
erte
etigen

克扯
kechee
kéche

养几
yengé
yéngi

阿思几
eski(现意:坏)
kona
温和
卜力烟板的
Buléyan boldé
Yilman issiq
寒冷
琐约板的
Soyuq boldé
soghuq
晚暮
克扯哈朗呼
Keche qarangghu
qarangghu
夜晦
克扯列板的
Kecherek boldé
gugum
冷冻
琐约董德
Soyuq tongdé
tongdi
旱了
苦禄的
Qurudé(现意:干了)_
Qurghaq boldi
古昔
卜伦黑阿儿得几
Burunqi erdiki
Burunqi qedimqi
如今
俺的黑
Amdé-qé
emdilikte
今日
卜坤
Bu kün
bügün
明日
倘答因
Tangda kün
ete
今年
卜因
Bu yél
Bu yil
明年
俺答因
Tangda yél
Kéler yil
新年
养几因
Yangé yél
Yéngi yil
旧年
阿思几因
Eski yél
Kona yil
来年
克力儿几因
Kelirki yél
Kéler yil
前年
板都儿几因
Bulturki yél(现意:去年)
Aldinqi yil
正月
阿兰哀
Aram ay
Birinchi ay
二月
以谨的哀
Ikindi ay
Ikkinchi ay
三月
羽顺尺哀
Üchünch ay
Üchünchi ay
四月
土儿钝尺哀
Törtünch ay
Tötinchi ay
五月
必甚尺哀
Bishinch ay
Beshinchi ay
六月
俺定尺哀
Alténch ay
Altinchi ay
七月
以定尺哀
Yitinch ay
Yettinchi ay
八月
赛信尺哀
Sékzinch ay
Sekkizinchi ay
九月
土蒜尺哀
Toghuzunch ay
Toqquzunchi ay
十月
我难尺哀
Onunch ay
Oninchi ay
十一月
必儿以起儿命尺哀
Bir ichiirminch ay
Onbirinchi ay
十二月
察沙卜哀
Qaqshabut ay
Onikkinchi ay
闰月
顺哀
Shün ayjün ay
Kebise ay
日日
坤坤宁克
Kün küninge
künde
四时
秃儿欲
Tört öt
Töt pesil
八节
塞乞思察
Sékiz chaq
Sekkiz mewsum





身体门 Beden qismi
汉语
音译
回鹘语
现代维吾尔语

卜丁
budén
beden

羽列
yürek
yürek

把失
bash
bash

玉思
yüz
yüz

养阿
Yangaq(现意:下巴)
chiray

撒尺
sach
chach

哈失
qash
qash

苦即
közi
köz

卜伦
burun
burun

阿黑思
aghéz
éghiz

苦喇
qulaq
qulaq
齿
替失
Tish(同库车方言)
chish


til
til

阿林
érin
Lew kalruk

以力
ilik
qol


but
pachaq

阿答黑
adaq(ayaq)
put

耸故黑
sönggögi
söngek

俺近
engil
müre dola

苦酸
köksöm
köksi


bel
bel

兀察
öche
dümbe

以扯孤
ichekü
üchey

哈林
qaren(现意:牛羊肚子)
qosaq

塔力
teri
tére


et
et gösh

秃土隆
tük tulung
tük yung

塔儿塔儿喇的
ter terledi
ter


qan
qan
指甲
挺喇
téngraq
tir naq
大牙
塔替失
tagh tish
uttur chish
股肱
撒恨都儿古尺
saghéndurghuche
kasa





花木门 Gül-giya qismi
明代汉语
名词
明代汉语音译
回鹘语
现代维吾尔语
现代汉语
音译

扯扯
Chechek
Gül chéchek
古丽

以哈尺
Yéghach
Yaghach
亚哈其
柳树
琐各
Sögöt
Söget
苏盖提

者密失
Jemish
Miwe yimish
米歪

哈密失
Qamésh(现指芦苇)
Bambuk
巴木布克
麦草
撒蛮
Saman
Saman
萨马尼

卜儿察
Burchaq
Purchaq mash
普尔恰克

阿儿把
Arpa
Bughday
布呼代

哈炒喇
Qaqaura
Qarghay
卡拉哈依

阿儿都尺
Arduch
Archa
阿尔恰

列干
Legen
Yiken
依刊

把丹
Badam(现指巴旦木)



搠栓
Qoshum
Üzjme
玉居买

哈儿哈尺
Qarghach
Qara yaghach
喀拉亚哈其

哈的儿罕
Qaderqan
Tuxumek
图呼麦克


Tal
Tal-söget
塔勒

土禄
Tölük
Shaptul
夏普图勒

额禄
Erük
Ürük
玉瑞克
椿
署怒
Sünük



搠卜罕
Qobuqan
Chilan
其兰

卜尊喇
Buzumla
Neshpüt amut
乃西普提

那力尺
Naréd
Jüze apilsin


影的思
Yéldéz
Yildiz
依力地孜

尺必得
Chébéqé
Chiwiqshax


兀尺
Üchi
Uchi
兀其

叶必儿哈
Yabérqaq
Yopurmaq
哟普尔玛克

兀禄黑
Uruqé
Uruq
兀如克

土苦儿主黑
Tuqurchuqé
Maysa
玛依萨

遣得儿
Kendir
Kendir
刊德尔

苦那
Qonaq(现指高梁)
Gürüch
贵瑞其

苦失
Küshi



考喇
Qawla
Cey köktat
阔克塔提

察思克
Cheske
Zenjiwil
赞及维力

苏坤
Soghon
Sung piyaz
松皮芽孜

撒敦
Sadun
Samsaq
撒木撒克

吼儿得
kekürtte
Küdejusey
奎代
竹笋
哈密失佞思哈黑
Qaméshning tusqaqé
Bambuk bixi

芦芽
哈密失佞苦儿主黑
Qameshning tuqurchuqé
Qomush bixi

芝麻
坤尺
Künchit
Künjüt
坤居提
马莲
顺都儿哈
Sholdurqa
Chigh
其合
松子
撒木儿
Samur
Qarghay urughi

胡桃
影克
Yéngak
Yangaq
扬阿克
石榴
那喇
Nara
Anar
阿娜尔
葡萄
兀尊
Üzüm
Üzüm
玉尊姆
西瓜
哈儿卜思
Qarbuz
Tawuz
塔兀孜
甜瓜
哈温
Qaghun
Qoghun
阔浑
稍瓜
把的喇
Baderaq


糜子
玉儿
Yor
Aq-ushaq

胡椒
母儿察
Murch
Much qaramuch
木其
花椒
牙儿麻
Yarma
Hajokawawachin

棉花
克得思
kebez
Kéwezpaxta
帕合塔
棉子
必答都
Bedadu
Künjüt
困具提
桂花
哈得思扯扯
Qadéz chechek


莲花
廉化
Linhuwa
Niluper
尼鲁帕尔
苏木
把干
Bagham


桦木
哈英
Qayéng
Qéyin
可因
乌木
阿必怒思
Abenuz


沉檀
真谈
Chinten


豆蔻
苦儿思阑
Qurslang


药材
兀答禄
Ot taluq
Dora-darman













我的更多文章

下载客户端阅读体验更佳

APP专享